Empecemos por que non me parece boa idea que o autor tome a palabra para dar explicacións dun libro propio. Se o texto non é quen de se defender por si mesmo, mal asunto. De todos os xeitos, tampouco é que a miña pretensión con estas palabras introdutorias sexa, xustamente, dar explicacións sobre o que significan os poemas do caderno apócrifo. Tal vez este texto trate simplemente de enunciar algúns principios que considero relevantes no proceso de producción do libro, e pouco máis.
Primeiro asunto: a voz poética. Supoño que non é necesario dar demasiadas explicacións, a estas alturas, sobre o concepto de "voz poética", equivalente en poesía ao concepto de narrador que si está claro para todos.
Partimos da premisa, xa que logo, de que debemos ler o texto poético coa mesma vontade de ficción coa que nos enfrontamos á construcción narrativa. Queda claro que a voz que fala nestes textos é a dunha muller. Yolanda Castaño, cando presentou o libro en Santiago, falou de androxinia e travestismo. É unha lectura posible (todas sono). Eu decántome, en cambio, por unha voz feminina, sen titubeos. Preguntábase Yolanda, daquela, ata onde se lle pode esixir ao poeta sinceridade (ou honestidade, non lembro a palabra exacta). Eu respondo que ao escritor debe esixírselle sinceridade sempre. O cal no quere dicir que o texto poético deba ser autobiográfico. A honestidade do texto está na súa ética, na súa proposta ideolóxica. Na súa emoción.
Preguntábase Yolanda tamén ata onde o nome do autor que aparece na portada condiciona a lectura. Que conste que pensei moitas veces a posibilidade de editar o libro baixo un seudónimo feminino. Finalmente decidín confiar no lector. Probabelmente o nome do autor na portada condicione a lectura, como temía Yolanda. En realidade, as nosas lecturas sempre están condicionadas: estamos condicionados cando lemos unha nova novela de García Márquez, ou se abrimos un libro dunha autora iraniana contemporánea. De todos modos, os condicionamentos que se presentan neste caso, polo mesmo que son moi evidentes, tal vez sexan máis fácilmente eludíbeis.
Segundo asunto: as homenaxes. Alguén dixo unha vez (e non é a primeira vez que o lembro en alto) que cada un escribe sobre as súas propias experiencias. E as miñas, en boa medida, son as que me aportan as lecturas.
Ademais disto, hai lecturas que marcan, e eu non podo agochar que a poesía de Alejandra Pizarnik foi definitiva para min, cando menos durante os meus primeiros pasos como escritor de poesía. Onde estaría eu sen esa procura desesperada de Alejandra pola precisión no verso, pola palabra exacta, polos silencios elocuentes, pola expresión descarnada.
Así que a homenaxe a Pizarnik era, para min, unha débeda necesaria.
Doutra banda está Apollinaire. Apollinaire chega a este libro máis por casualidade, aínda que non se lle escapa a ninguén que coñeza a obra destes dous autores, que hai moitos presupostos comúns entre eles. Así que permitín esta maridaxe literaria entre Pizarnik e Apollinaire nos meus poemas. Intúo que a Alejandra gustaríalle.
Este é un libro, xa que logo, de homenaxes. E aínda que nos textos as referencias están agochadas (non se marcan as citas con comiñas nin con outros artiluxios tipográficos), a cita inicial e mais o poema de peche deixan claro onde hai que buscar, para quen queira pasar o traballo. En calquera caso, eu preocupeime sobre todo de que estas páxinas fosen sitio de encontro destas dúas poéticas. Agardo que o encontro fose fructífero. Non depende de min esta valoración.
Unha consideración final. Sostiven sempre (e tampouco non invento nada) que ler un texto literario dende a biografía do autor era un engano. Aínda que, nalgúns casos, a tentación sexa grande. E, curiosamente, maior é a tentación cando se trata de poetas con vidas especialmente atormentadas, e xa nin falar cando, coma no caso de Pizarnik, estamos diante dunha poeta suicida.
E, se nos fixamos ben, este é o culmen do engano.
Se ler un texto dende a biografía do autor implica omitir a vontade consciente que está detrás de todo proceso de escrita, ademais do que xa dixen da voz poética ao comezo, ler o texto dun poeta suicida a partir da súa morte, é a perversión completa: estamos a ler un texto a partir de eventos biográficos que aínda non aconteceran no momento da escrita!
Un pequeno paréntese aquí para preguntarme se o recurso á poetización da privacidade non é un acto impúdico, como o é tamén a publicación duns diarios persoais. Pero, nestes tempos de Gran Hermano e prensa rosa, parece que calquera destas ousadías está permitida, e non semella cuestionábel (aínda que para min o é) un achegamento literario á intimidade da persoa.
Esta homenaxe é, xa que logo, a perversión completa: homenaxe literaria a unha poética, dende a impúdica reconstrucción biográfica do personaxe. Pero, que é verdade nos poemas? Onde remata o biográfico na homenaxe, e onde comeza a construcción ficticia? A verdade, supoño, non existe. A verdade, en todo caso, está na construcción honesta da idea do poema, na enunciación das preguntas que nos permitan unha reflexión estética. A verdade está na dor, cando se expresa. E nas palabras, fugaces, que constrúen unha tristura, e logo esvaen na néboa da memoria. E mesmo así sei que non hai desculpa, e cargo con iso.